اختلال دوقطبی نوع یک: علائم، علل و روش‌های درمان

یکی از انواع جدی اختلالات روانی، اختلال دوقطبی نوع یک است که با حالت‌های شیدایی کامل و گاهی افسردگی همراه است. افراد مبتلا به این اختلال اغلب دچار سرخوشی غیرعادی، خوشحالی بی‌دلیل و سطح انرژی غیرطبیعی می‌شوند که به رفتارهای پرخطر یا غیرمعمول می‌انجامد. پیامدهای این اختلال درصورت درمان‌نشدن می‌تواند تأثیر عمیقی بر زندگی و روابط فرد مبتلا و اطرافیان او بگذارد. به همین دلیل، لازم است این بیماران به‌دنبال رویکرد درمانی جامعی شامل دارودرمانی، روان‌درمانی و حمایت اجتماعی باشند تا به تثبیت خلق‌وخوی آنها کمک کند. در این مقاله از دکترساینا اختلال دوقطبی نوع یک، علائم، علل و روش‌های درمان آن را به‌طور کامل بررسی کرده‌ایم.

اختلال دو قطبی نوع یک چیست؟

اختلال دوقطبی نوع یک (Bipolar I Disorder) یک بیماری روانپزشکی جدی و مزمن است که با بروز حداقل یک دوره مانیای کامل مشخص می‌شود. دوره مانیا باید حداقل ۱ هفته طول بکشد (یا اگر آن‌قدر شدید باشد که نیاز به بستری فوری داشته باشد، مدت کوتاه‌تری نیز کافی است).

ویژگی‌های کلیدی:

• حداقل یک دوره مانیا (شیدایی کامل) برای تشخیص وجود داشته باشد؛
• ممکن است دوره‌های افسردگی اساسی نیز وجود داشته باشد؛
• دوره‌های هیپومانیا ممکن است قبل یا بعد از دوره مانیا رخ دهند؛
• علائم باید باعث اختلال چشمگیر در عملکرد اجتماعی، شغلی یا دیگر حوزه‌های مهم شوند.

نشانه‌ها و علائم اختلال دو قطبی نوع یک چیست؟

مشخصه اصلی اختلال دوقطبی نوع ۱ اپیزودهای شیدایی هستند که حداقل یک‌هفته به طول می‌انجامند. طبق راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی ویرایش پنجم (DSM-5)، فرد حتما باید معیارهای یک اپیزود شیدایی را داشته باشد به‌طوری‌که پزشک نتواند آن معیارها را به بیماری روانی دیگری ربط دهد. بعد از آن ممکن است یک دوره افسردگی هم در فرد دیده شود؛ بنابراین به‌طور کلی دو دسته علائم در اختلال دوقطبی نوع یک داریم که یکی از آنها (شیدایی) حتمی و دیگری (افسردگی) احتمالی است. علائم هر اپیزود عبارت‌اند از:

علائم دوره مانیا (شیدایی کامل)

• خلق بالا، گسترده یا تحریک‌پذیری: حداقل ۱ هفته؛
• افزایش غیرعادی انرژی و فعالیت؛
• کاهش نیاز به خواب (مثلاً با ۳ ساعت خواب احساس شادابی می‌کند)؛
• پرش افکار و گفتار سریع و پرفشار؛
• حواس‌پرتی قابل توجه؛
• افزایش اعتمادبه‌نفس تا حد بزرگ‌پنداری؛
• بی‌مبالاتی و انجام رفتارهای پرخطر (ولخرجی، روابط جنسی نامتعارف، سرمایه‌گذاری‌های احمقانه)؛
• علائم روان‌پریشی (هذیان و توهم): این علائم ممکن است وجود داشته باشند.

علائم دوره افسردگی اساسی (در صورت وجود)

• خلق افسرده یا از دست دادن علاقه: حداقل ۲ هفته؛
• تغییرات قابل توجه در اشتها و وزن؛
• بی‌خوابی یا پرخوابی؛
• کندی روانی-حرکتی یا بی‌قراری؛
• خستگی یا از دست دادن انرژی؛
• احساس بی‌ارزشی یا گناه بیش از حد؛
• کاهش توانایی تفکر یا تمرکز؛
• افکار مرگ یا خودکشی.

تفاوت اختلال دوقطبی نوع یک و دو چیست؟

به‌طور کلی، سه نوع اصلی اختلال دوقطبی وجود دارد که هریک از آنها تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند:

• اختلال دوقطبی نوع ۱: شدیدترین نوع اختلال دوقطبی که می‌تواند زندگی فرد را به‌شکل جدی تحت‌تأثیر قرار دهد؛
• اختلال دوقطبی نوع ۲: نوع خفیف‌تری از اختلال دوقطبی است که بازهم تأثیر جدی بر فرد دارد؛
• سیکلوتایمی (Cyclothymia): خفیف‌ترین نوع اختلال دوقطبی است.

تفاوت اصلی بین اختلال دوقطبی نوع ۱ و اختلال دوقطبی نوع ۲ در شدت اپیزودهای شیدایی است. با اینکه هردو آنها اپیزودهای تغییر خلق‌وخو را دارند، شدت و نوع آنها با هم متفاوت است. اختلال دوقطبی نوع ۱ با اپیزودهای شیدایی کامل یا مانیا همراه است. درحالی‌که در اختلال دوقطبی نوع ۲ اپیزودهای نیمه‌شیدایی یا هیپومانیا را داریم که خفیف‌تر است. معمولا اپیزودهای شیدایی این افراد به‌اندازه‌ای شدید نیست که نیاز به بستری‌شدن در بیمارستان داشته باشد.

تفاوت دوم در افسردگی است. اختلال دوقطبی نوع یک ممکن است شامل اپیزودهای افسردگی باشد یا نباشد اما اختلال دوقطبی نوع دو به‌صورت متناوب اپیزود افسردگی را دارد. همچنین، اپیزودهای افسردگی در دوقطبی نوع دو شدید هستند و حداقل دو هفته به طول می‌انجامند. به همین دلیل، گاهی اوقات اختلال دوقطبی نوع دو را با افسردگی اشتباه می‌گیرند. حتی ممکن است فرد به‌دلیل همین علائم افسردگی به پزشک مراجعه کرده باشد.

تفاوت اختلال دوقطبی نوع ۱ با سیکلوتایمی

سیکلوتایمی نوعی اختلال خلقی ادواری است که باعث نوسانات مکرر خلقی در یک دوره طولانی‌مدت می‌شود اما هرگز به شیدایی یا افسردگی کامل تبدیل نمی‌شود.

تفاوت اختلال دوقطبی نوع یک و دو چیست؟

علت اختلال دو قطبی نوع یک چیست؟

پژوهشگران دقیقا نمی‌دانند چه چیزی باعث اختلال دوقطبی نوع یک می‌شود. بااین‌حال، بیشتر آنها موافق‌اند که احتمالا ترکیبی از چند عامل در ابتلای فرد به این بیماری نقش دارند. براساس شواهد موجود، ممکن است عوامل زیر در بروز اختلال دوقطبی نقش داشته باشند:

زیست‌شناسی مغز

مطالعات نشان می‌دهد نحوه شکل‌گیری مغز افراد مبتلا به اختلال دوقطبی نوع یک و عملکرد آن، متفاوت از افرادی است که این اختلال را ندارند. ظاهرا تفاوت‌های ظریفی بین مغز این افراد با دیگران ازنظر اندازه یا فعال‌شدن ساختارهای خاص مغزی وجود دارد. این تفاوت‌ها می‌تواند بر نحوه درک و مدیریت هیجانات، استرس یا سطح انرژی در مغز تأثیر بگذارد. برای نمونه، یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ نشان داد ساختارهای خاصی در مغز افرادی که مکررا اپیزودهای شیدایی داشته‌اند، نازک‌تر شده است.

ژنتیک

هیچ ژن دوقطبی واحدی وجود ندارد که عامل ایجاد اختلال دوقطبی نوع یک باشد. بااین‌حال، یک بررسی در سال ۲۰۲۰ خاطرنشان کرد که پژوهشگران توانسته‌اند شاخص‌های ژنتیکی و گونه‌های ژنی نادری را شناسایی کنند که احتمالا در ابتلا به اختلال دوقطبی نوع یک نقش دارند. بنابراین، اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده مثل والدین یا خواهر و برادر فرد چنین اختلالی داشته باشند، خود فرد لزوما به آن مبتلا نمی‌شود اما احتمال ابتلا در او افزایش می‌یابد.

عوامل محیطی

محیط اطراف و تجربیات زندگی ممکن است در ایجاد بیماری دوقطبی نوع ۱ نقش داشته باشند. بااین‌حال، برای درک کامل این ارتباط هنوز به تحقیقات بیشتری نیاز است. بررسی‌هایی که در سال ۲۰۲۱ انجام شد، نشان داد استرس یا قرارگیری در موقعیت‌های استرس‌زا یکی از عوامل مهمی است که می‌تواند باعث بروز یک اپیزود شیدایی شود. ظاهرا وقتی مغز نمی‌تواند به‌درستی استرس را مدیریت کند، احتمال ایجاد اختلال دوقطبی در فرد را بالا می‌برد.

چه کسانی بیشتر درمعرض خطر اختلال دوقطبی نوع یک قرار دارند؟

به‌طور کلی، افرادی که در ادامه به آنها اشاره می‌کنیم بیشتر درمعرض خطر ابتلا به اختلال دوقطبی نوع یک هستند:

• افراد دارای سابقه خانوادگی اختلال دوقطبی؛
• افرادی که تروماهای دوران کودکی ازجمله سوء استفاده، بی‌توجهی یا درگیری‌های خانوادگی را تجربه کرده‌اند؛
• کسانی که رویدادهای استرس‌زای شدید در زندگی ازجمله مرگ یکی از عزیزان را از سر گذرانده‌اند؛
• افرادی که به مواد مخدر و الکل اعتیاد دارند؛
• مبتلایان به یک اختلال روانی دیگر ازجمله اضطراب، افسردگی یا ADHD.

نکته ۱: اختلال دوقطبی اغلب در بزرگ‌سالان جوان یا افراد ۱۸ تا ۲۹ ساله تشخیص داده می‌شود و به‌طور متوسط در ۲۵سالگی بروز می‌کند. مرد یا زن، هر دو به یک اندازه احتمال ابتلا به اختلال دوقطبی نوع یک را دارند.

نکته ۲: براساس تحقیقات تقریبا یک‌درصد از جمعیت عمومی در طول زندگی خود به بیماری دوقطبی نوع ۱ مبتلا می‌شوند.

تشخیص اختلال دو قطبی نوع ۱ چگونه است؟

تشخیص اختلال دوقطبی نوع یک یک فرایند تخصصی است که باید توسط روانپزشک انجام شود. از آنجا که هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری خاصی برای تشخیص قطعی آن وجود ندارد، پزشک با تکیه بر معیارهای استاندارد تشخیصی (مانند DSM-5) و از طریق ارزیابی جامع بالینی به تشخیص می‌رسد. این فرایند معمولاً شامل مراحل زیر است:

۱. مصاحبه بالینی ساختاریافته

پزشک یا روانشناس با شما به‌طور عمیق در مورد علائمتان صحبت می‌کند. او به دنبال شناسایی الگوهای مشخصی می‌گردد:

• دوره‌های مانیا (شیدایی): وجود حداقل یک دوره که ۷ روز (یا هر مدتی اگر نیاز به بستری فوری باشد) طول کشیده باشد.
• دوره‌های افسردگی اساسی: وجود یا نبود دوره‌هایی که حداقل ۲ هفته طول کشیده‌اند.
• تأثیر بر عملکرد: اینکه این نوسانات خلقی چقدر زندگی اجتماعی، شغلی و روابط شما را تحت تأثیر قرار داده است.

۲. تاریخچه‌گیری دقیق

• سابقه پزشکی: برای رد کردن بیماری‌های جسمی که می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند (مثل مشکلات تیروئید).
• سابقه مصرف مواد: الکل و مواد مخدر می‌توانند محرک یاتقلیدکننده علائم دوقطبی باشند.
• سابقه خانوادگی: زیرا اختلال دوقطبی یک مولفه ژنتیکی قوی دارد.

۳. پایش و ثبت خلق‌وخو

ممکن است از شما خواسته شود یک «دفترچه ثبت خلق و انرژی» داشته باشید. در این دفترچه، هر روز سطح انرژی، حال‌وهوای احساسی، الگوی خواب و فعالیت‌های خود را یادداشت می‌کنید. این کار به پزشک کمک می‌کند الگوهای دوره‌ای بیماری را به‌وضوح ببیند.

۴. استفاده از پرسشنامه‌های استاندارد

پرسشنامه‌هایی مانند «پرسشنامه اختلال خلقی (MDQ)» ممکن است به‌عنوان ابزار غربالگری اولیه استفاده شوند، اما به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند.

۵. دریافت اطلاعات از اطرافیان (گزارش collateral)

با اجازه شما، پزشک ممکن است با اعضای خانواده یا دوستان نزدیک شما صحبت کند. گاهی اوقات خود فرد در میانه یک دوره مانیا، متوجه شدت علائم خود نیست، اما اطرافیان تغییرات رفتاری محسوسی را گزارش می‌دهند.

نکته بسیار مهم: تشخیص افتراقی اختلال دوقطبی نوع یک از شرایطی مانند اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی نوع دو، اختلال شخصیت مرزی یا مصرف مواد بسیار حیاتی است، زیرا درمان هر کدام کاملاً متفاوت است. یک ارزیابی دقیق و صبورانه، کلید شروع یک برنامه درمانی مؤثر است.

درمان اختلال دو قطبی نوع یک چگونه است؟

برای درمان اختلال دوقطبی نوع یک، دو روش وجود دارد: درمان با دارو و درمان‌های غیردارویی.

درمان دارویی

• تثبیت‌کننده‌های خلق: لیتیوم، والپروئات، کاربامازپین؛
• داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیکال: الانزاپین، کوئتیاپین، ریسپریدون.

درمان‌های غیردارویی برای درمان اختلال دوقطبی نوع یک

• روان‌آموزی: آموزش بیمار و خانواده درباره بیماری؛
• درمان شناختی-رفتاری (CBT)؛
• درمان بین فردی و اجتماعی ریتم‌محور (IPSRT)؛
• درمان متمرکز بر خانواده (FFT)؛
• ECT (درمان با شوک الکتریکی): برای موارد مقاوم به درمان.

پیشگیری از اختلال دوقطبی نوع ۱ ممکن است؟

علل اختلال دوقطبی به‌خوبی شناخته نشده‌اند؛ به همین دلیل پزشکان مطمئن نیستند که آیا می‌توان برای پیشگیری از آن کاری انجام داد یا خیر. بااین‌حال، پس از تشخیص، مراحلی وجود دارد که می‌توان برای کاهش خطر آغاز اپیزودهای بعدی شیدایی یا افسردگی انجام داد. معمولا یک روان‌شناس یا مددکار اجتماعی می‌تواند به شما در شناسایی عواملی که علائم را تحریک می‌کنند کمک کند. برخی از این محرک‌ها شامل موارد زیر هستند:

• فراموش کردن دُزهای دارو؛
• کم‌خوابی؛
• مشکل در مدیریت استرس؛
• سوءمصرف مواد مخدر یا الکل.

پرهیز از این عوامل محرک و پایبندی به برنامه درمانی، می‌تواند در پیشگیری از علائم اختلال دوقطبی نوع یک مؤثر باشد. اگر بتوانید داروهای خود را دقیقا طبق دستورالعمل مصرف کنید، ممکن است اپیزودهای کمتری برایتان اتفاق بیفتد. چنانچه برای پایبندی به درمان خود مشکل دارید، به پزشک اطلاع دهید.

زندگی با اختلال دوقطبی نوع یک

برای فرد مبتلا

• پایبندی به درمان دارویی؛
• شناسایی محرک‌ها و علائم هشداردهنده؛
• حفظ ریتم منظم خواب و بیداری؛
• پرهیز از مواد مخدر و الکل؛
• ایجاد شبکه حمایتی.

برای خانواده

• آموزش درباره بیماری؛
• حمایت بدون قضاوت؛
• شناسایی علائم هشداردهنده؛
• همراهی در فرایند درمان.

سؤالات متداول